Autor: dr. inż. Stanisław Syta
Poniższy tekst jest częścią książki przygotowywanej przez autora

Obok regulacji objętych prawodawstwem międzynarodowym przedstawiono poniżej wynikające z nich ustawodawstwo polskie. W podrozdziałach szczegółowych omówiono wymogi najważniejszych przepisów dotyczących bezpieczeństwa i ochrony środowiska, w tym wymogów dotyczących recyklingu starych samochodów (problem narastający w Polsce, nie będzie dalej rozważany w treści niniejszej książki).

Rola Wspólnot Europejskich wynika m.in. z Traktatów Rzymskich z roku 1957,
a zwłaszcza z Traktatu o Utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG). Głównym zadaniem Traktatu było utworzenie wspólnego rynku wewnętrznego poprzez likwidację ukrytych ograniczeń w handlu. Proces ten jest zapewniony m.in. przez fakt harmonizacji wymogów technicznych tak, aby umożliwić udział pojazdów w niezakłóconym przepływie towarów. Opracowane przepisy, tzw. dyrektywy, wynikają z wysokiej wagi przykładanej do kwestii bezpieczeństwa
i ochrony środowiska.

Obecnie podstawą prawną dyrektyw jest artykuł 95a wynikający z artykułu 14 Traktatu o utworzeniu Wspólnoty Europejskiej (WE) w brzmieniu z dnia
2 października 1997. Z przyjętej systematyki wypływa podział na dyrektywy ramowe i dyrektywy szczegółowe. Trzy dyrektywy ramowe określają reguły wydawania homologacji dla pojazdów samochodowych oraz ich przyczep (70/156/EWG), dla ciągników rolniczych lub leśnych (2003/37/WE) oraz dla dwu- lub trzykołowych pojazdów mechanicznych (2002/24/WE). Obok pojazdów samochodowych homologację mogą uzyskać także zespoły wyposażenia, części pojazdów
i samodzielnie działające jednostki techniczne (np. silniki). Dyrektywa 70/156/EWG dzieli pojazdy samochodowe i ich przyczepy na kategorie. Ze względu na dynamiczny rozwój techniki samochodowej Unia Europejska wprowadza nowelizację tej dyrektywy, wielokrotnie już zmienianej i uzupełnianej. Pierwszym stopniem tej nowelizacji jest dyrektywa 2001/116/WE, określająca reguły homologacji pojazdów kategorii M1 (samochody osobowe). Nowością będzie wprowadzenie wielostopniowej homologacji typu dla samochodów ciężarowych. Całość prac nad nowelizacją, której podstawą jest propozycja COM 2004/738, będzie zakończona do 2010 roku.

20 marca 1958 zostało sporządzone w Genewie Porozumienie dotyczące przyjęcia jednolitych wymagań technicznych dla pojazdów kołowych, wyposażenia i części, które mogą być stosowane w pojazdach, oraz wzajemnego uznawania homologacji udzielonych na podstawie tych wymagań. Załącznikami do tego Porozumienia są Regulaminy stanowiące ujednolicone w skali międzynarodowej kompleksowe dokumenty dotyczące wymagań technicznych stawianych pojazdom, ich kompletacji i cech wyposażenia. Zdefiniowany jest tam też tryb postępowania formalnego przy określaniu zgodności wyrobu z wymaganiami i niektóre metody badań. Na podstawie tych Regulaminów można wydać orzeczenie o dopuszczeniu samochodu do ruchu na drogach publicznych. Polska stała się dwudziestym członkiem Porozumienia w 1978 roku (obecnie Porozumienie liczy 50 członków).

Na podstawie Porozumienia Genewskiego z dnia 03.1958 w brzmieniu rewizji 2
z dnia 16.10.1995 Europejska Komisja Gospodarcza (ECE-Economic Commission for Europe) zajmuje się również harmonizacją przepisów dotyczących techniki samochodowej. W rozumieniu Regulaminów EKG ONZ (ECE) dołączonych do tego Porozumienia:

- określenie "pojazd kołowy, wyposażenie i części" obejmuje każdy pojazd kołowy, wyposażenie i części, których właściwości mają wpływ na bezpieczeństwo ruchu drogowego, ochronę środowiska oraz oszczędność energii,
- określenie "homologacja typu zgodnie z danym regulaminem" oznacza procedurę administracyjną, za pomocą której właściwe władze jednej z Umawiających się Stron oświadczają, po przeprowadzeniu wymaganych weryfikacji, że każdy pojazd, wyposażenie lub części wprowadzane na rynek zostały wyprodukowane tak, że są identyczne z wyrobem homologowanym.

Stosowanie Regulaminów może następować poprzez różne procedury administracyjne alternatywne do homologacji typu. Jedynie powszechną znaną procedurą alternatywną stosowaną w niektórych państwach członkowskich Europejskiej Komisji Gospodarczej jest samocertyfikacja, za pomocą której producent oświadcza, bez uprzedniej kontroli administracyjnej, że każdy produkt wprowadzany na rynek odpowiada danemu Regulaminowi. Właściwe władze administracyjne mogą sprawdzać, w drodze losowego badania rynku, czy wyroby samocertyfikowane są zgodne z wymaganiami danego Regulaminu.

a) pojazdy kołowe, wyposażenie i części, których dotyczy,
b) wymagania techniczne, które w razie potrzeby mogą mieć różne poziomy,
c) metody badań, za pomocą których określa się wymagania dotyczące właściwości,
d) warunki dotyczące udzielania homologacji typu, jej wzajemnego uznawania, z uwzględnieniem oznakowań homologacyjnych, oraz warunki dotyczące zapewnienia zgodności produkcji,
e) datę wejścia w życie danego Regulaminu.

Regulamin może w razie potrzeby zawierać wskazówki dotyczące wymagań, które powinny być spełnione w odniesieniu do laboratoriów akredytowanych przez właściwe władze do wykonywania badań homologacyjnych typu. Kraje Unii Europejskiej podpisały zmienione Porozumienie w dniu 24.03.1998. W międzyczasie do państw je honorujących dołączyła Japonia, Australia, Nowa Zelandia, Afryka Południowa oraz Korea. W związku z przystąpieniem do Unii Europejskiej Polska zobowiązała się do pełnego dostosowania swojego prawodawstwa do praw obowiązujących w UE (Dziennik Ustaw Nr.1135 z dnia 26 września 2001 roku). Przepisy techniczne zawarte w wielu regulaminach EKG, zwłaszcza dotyczące oświetlenia pojazdów, zostały przyjęte w odpowiednich dyrektywach UE poprzez odesłanie; odesłania te będą w przyszłości zastępowały rosnącą liczbę dyrektyw UE. Wiele Regulaminów EKG zostało uznanych przez UE za równoważne odpowiednim dyrektywom UE; producenci samochodów mogą je stosować zamiennie w ramach homologacji WE. Na bazie transatlantyckiego dialogu gospodarczego prowadzonego przez Europę i USA, ukierunkowanego na wzmocnienie stosunków gospodarczych i redukcję przeszkód handlowych, opracowano w ramach EKG ONZ Porozumienie o ustaleniu światowych Regulaminów dotyczących techniki samochodowej. Porozumienie to nie zastępuje Porozumienia Genewskiego z roku 1958, ale istnieje niejako obok niego i jest określane jako równoległe wobec niego. Celem Porozumienia równoległego jest jedynie wypracowanie i ustanowienie globalnych uregulowań technicznych odnośnie bezpieczeństwa ruchu drogowego, ochrony środowiska, efektywnego wykorzystania energii oraz zabezpieczenia przed kradzieżą. Postępowanie dotyczące stosowania tak zharmonizowanych przepisów pozostawiono stronom umowy. W ten sposób umożliwiono prowadzenie postępowania homologacyjnego, jak i samocertyfikację (często stosowaną przez producentów amerykańskich). Światowe uregulowania techniczne są opracowywane w tych samych grupach roboczych*, które zajmują się Regulaminami EKG (określane w dalszej treści książki jako Regulaminy ECE, pojęcie powszechnie przyjęte w środowisku), Porozumienie równoległe weszło w życie 25.08.2000 roku.

- cyklu badań emisji spalin silników samochodów ciężarowych i autobusów WHDC (Worldwide harmonized heavy-duty cycle), zdefiniowany w ECE/TRANS/ WP.29/2006/128 i 129 [14];
- systemów OBD w samochodach ciężarowych i autobusach (WP.29/2006/130 i 131);
- układów hamulcowych pojazdów jednośladowych (WP.29/2006/128)

Po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej producenci i importerzy pojazdów samochodowych, ciągników, motocykli i motorowerów oraz producenci i importerzy wyposażenia lub części do pojazdów zostali zwolnieni z obowiązkowej homologacji swych wyrobów, jeżeli posiadają świadectwo homologacji wydane zgodnie ze wspólnotową procedurą przez właściwy organ państwa członkowskiego. W przeciwnym razie są obowiązani uzyskać świadectwo homologacji, wydane przez ministra właściwego do spraw transportu. Rysunek 2.5 przedstawia procedurę uzyskiwania homologacji i dopuszczania pojazdów do ruchu w Polsce.
Do aktualnych przepisów prawnych stanowiących podstawę homologacji zaliczamy [14]:
- Ustawę z dnia 20 czerwca 1997 roku - Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. Nr. 98 poz. 602 z późniejszymi zmianami).
- Obwieszczenie Prezydenta RP i Oświadczenie Rządowe z dnia 26 września 2001 r. w sprawie mocy obowiązującej Porozumienia podpisanego w Genewie dnia 26 września 1958 r. (Dz.U. Nr. 104 poz. 1135 i 1136).
- Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. Nr. 108 poz. 908).
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 28 lipca 2005 r. w sprawie homologacji typu pojazdów samochodowych mających dwa lub trzy koła oraz motorowerów (Dz.U. Nr. 162 poz. 1360).
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 24 października 2005 r. w sprawie homologacji typu ciągników rolniczych i przyczep (Dz.U. Nr. 237 poz. 2009).
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 24 października 2005 r. w sprawie homologacji typu pojazdów samochodowych i przyczep (Dz.U. Nr. 238 poz. 2010) z najważniejszymi Załącznikami:

Zał.Nr.1 - Definicje kategorii i typów pojazdów dla potrzeb homologacji;
Zał. Nr.6 - Wykaz wymagań obowiązujących w homologacji typu pojazdu, część I - wykaz dyrektyw UE (WE, EWG); część II - wykaz Regulaminów EKG ONZ;
Zał. Nr.7 - Wykaz wymagań obowiązujących w homologacji typu pojazdu dla niektórych pojazdów specjalnych;
Zał. Nr.9 - Wykaz wymagań szczegółowych w przypadku homologacji WE typu pojazdu, jego przedmiotu wyposażenia lub części (§1 według dyrektyw EU i §2 według regulaminów EKG ONZ);
Zał. Nr.10 - Procedury kontroli zgodności produkcji;
Zał. Nr.11 - System numerowania świadectw homologacji typu;
Zał. Nr.18 - Procedury homologacji wielostopniowej typu pojazdu;
Zał. Nr.19 - Wykaz krajowych jednostek upoważnionych do przeprowadzania badań homologacyjnych oraz kontroli zgodności produkcji lub montażu.

a) badań homologacyjnych,
b) badań zgodności produkcji lub montażu pojazdów z warunkami homologacji;

a) przeprowadzania badań homologacyjnych
b) kontroli zgodności produkcji lub montażu.

Homologacja typu może być przeprowadzana jednostopniowo na pojeździe kompletnym lub jako wielostopniowa (poczynając od pojazdu podstawowego, poprzez pojazd niekompletny i ostatecznie skompletowany/kompletny). Decyzja zwalniająca z obowiązku uzyskania świadectwa homologacji typu pojazdu może być wydana na wniosek producenta lub importera, w odniesieniu do : - pojazdów z małych serii - po przeprowadzeniu badań homologacyjnych;
- pojazdów z końcowej partii produkcji, których homologacja utraciła ważność;
- pojazdów, w których zastosowano nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne lub technologiczne, które przez swoje właściwości nie pozwalają na spełnienie wymagań przepisów homologacji.

Urzędowy Katalog Marek i Typów pojazdów opracowuje Instytut Transportu Samochodowego (ITS) w Warszawie na podstawie danych pochodzących ze świadectw homologacji pojazdów oraz z uwierzytelnionych kopii dokumentów identyfikacyjnych przesyłanych przez organy rejestrujące. Podział pojazdów na rodzaje i podrodzaje przy dopuszczaniu ich do ruchu reguluje załącznik do rozporządzenia Ministra Transportu z dnia 6 października 2006 r. (Dz.U.06.189.1398). Podział ten wraz z przyporządkowaną kategorią homologacyjną przedstawia tabela 1. Krajowe jednostki badawcze, upoważnione do czynności homologacyjnych, certyfikuje Polskie Centrum Akredytacji (PCA). PCA prowadzi ocenę i potwierdza kompetencje laboratoriów badawczych, laboratoriów wzorcujących, jednostek certyfikujących systemy zarządzania, jednostek certyfikujących wyroby, jednostek certyfikujących osoby, jednostek inspekcyjnych oraz innych podmiotów gospodarczych lub osób działających w systemie oceny zgodności. Podstawę oceny stanowią normy międzynarodowe. Formalnym potwierdzeniem kompetencji jest certyfikat akredytacji. Przykład takiej akredytacji dla ITS pokazuje rysunek 2. Instytut Transportu Samochodowego jest jedyną jednostką badawczą w Polsce, która ma prawo przeprowadzania homologacji typu pojazdów kompletnych wszystkich kategorii oraz prowadzenia kontroli zgodności produkcji w tym zakresie. Duży zakres badań homologacyjnych typu przedmiotu wyposażenia i części pojazdu oferuje Przemysłowy Instytut Motoryzacji. Pojazdy specjalne i specjalizowane dla budownictwa homologuje Przemysłowy Instytut Maszyn Budowlanych.

Badania homologacyjne mogą być przeprowadzane równoważnie według dyrektyw UE (homologacja typu WE) lub Regulaminów Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (ECE). Zestawienie dyrektyw UE, oraz odpowiadających im Regulaminów ECE dla homologacji typu pojazdów kategorii M1 przedstawia
tabela 3.

*ECE/WP/29 - Word Forum for Harmonisation of Vehicle regulation z siedzibą w Genewie. Opracowywane regulacje posiadają oznaczenie: GTR - global technical regulation.